Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego: geneza, kształt, funkcjonowanie, relikty - Zakrzewski, Andrzej (PRAWO i WIĘŹ, 2023)
Wielkie Księstwo Litewskiego było jednym z niewielu państw renesansowej Europy, które zdobyło się na kodyfikacje prawa. W latach 1529, 1566, 1588 doprowadzili do niej władca i stany. Przyczynami były poważne zmiany w strukturze społecznej, szybkie przemiany ekonomiczne i polityczne: konieczność wzmocnienia państwa wobec zagrożenia moskiewskiego oraz – również przez to zagrożenie wymuszonego – związku z Koroną Polską. Źródłami kodyfikacji było prawo zwyczajowe Litwy i Rusi, dotychczasowe przywileje, normy prawa polskiego, mazowieckiego, niemieckiego, rzymskiego, kościelnego (katolickiego i prawosławnego) oraz doświadczenia praktyki. Najdoskonalszy z kodeksów – III Statut składał się z 14 rozdziałów, zawierających 488 artykułów. Kodeks miał ambicję – w miarę – pełnego unormowania prawa politycznego i prawa sądowego: ustroju, praw stanów, prawa prywatnego, karnego, ustroju sądów i ich procedury. Tak jak i poprzednie deklarował zasadę terytorialności prawa. Kodeks stał na stanowisku humanitaryzmu: akcentował zasadę in dubio pro reo, ograniczył odpowiedzialność nieletnich, ubogim przyznawał obrońcę z urzędu, likwidował większość sytuacji powodujących powstanie niewoli. Pomimo licznych prób – nie udało się doprowadzić do jego nowelizacji. Kwestie w nim nie unormowane zaczęły regulować sejmowe konstytucje, precedensowe wyroki głównych sądów oraz – w XVIII wieku – wykładnia Rady Nieustającej. Praktyka stosowania kodeksu nie zawsze odpowiadała jego literze. Po rozbiorach Rzeczypospolitej Rosja stopniowo ograniczała stosowanie przepisów Statutu, ostatecznie kodeks uchylając w 1840 r. W praktyce jednak bardzo długo zachował on pewną aktualność: u schyłku XIX stulecia jeszcze toczono procesy spadkowe oparte na jego artykułach, niektóre zaś instytucje przeszły w sferę zwyczaju, aż do lat dwudziestych XX wieku. Kodeks ten pełnił też rolę symbolu odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego, zarówno w epoce Rzeczypospolitej, jak i w wieku XIX.